مقدمه - زبان کُردی در مناطق و کشورهای مختلف دارای چندین گویش متفاوت است که مهمترین آنها گویش کُرمانجی (با بیش از ۸۰ درصد از جمعیت کُردها) بوده و سایر گویش ها شامل سورانی ، زازاکی، کلهری، هورامی و سایر می باشد. در ایران نیز این گویش ها در مناطق مختلف وجود دارند به طوریکه کُردهای خراسان، گیلان و بخش عظیم کردهای آذربایجان غربی دارای گویش کُرمانجی بوده و سایر مناطق از جمله کُردستان، کرمانشاه و ایلام با گویشهای هورامی، سورانی، کلهری و فیلی تکلم می کنند. بطورکلی در محدوده جغرافیایی کشور ایران گویش کُرمانجی دارای گویشوران کمتری نسبت به مجموع سایر گویشوران سایر گویش ها می باشد. در حال حاضر بیشتر رسانه ها و سایت های فعال کُردی در زمینه ی اطلاع رسانی در داخل کشور در اختیار سوران ها قرار دارد و نکته ی جالب این است که بعضا در برخی از این رسانه ها (همچنین در سایر سایت های رسمی سوران ها در مناطق دیگر) خواسته یا ناخواسته لهجه ی سورانی به عنوان زبان کُردی قلمداد می شود و نامی از لهجه ی کُرمانجی برده نمی شود.

نمونه - دراینجا برای روشن شدن مطلب نمونه ای از این رسانه ها یعنی خبرگزاری بین المللی کُردپرس که دارای جایگاه خوبی در زمینه ی اطلاع رسانی در ایران و خارج از کشور است را مورد بررسی قرار می دهیم. زحمات این خبرگزاری بسیار قابل توجه است و ما هم به نوبه خود از این دوستان تقدیر می کنیم. لیکن چند انتقاد دوستانه و پیشنهاد نیز داریم که در ادامه بیان می کنیم. اگر به سایت کُردپرس سرزده باشید می بینید که این رسانه در سه نسخه فارسی، کُردی و انگلیسی عرضه می شود. وقتی شما وارد این سایت این خبرگزای می شوید و بخش کُردی را باز می کنید با مطالبی صد درصد با الفبا و لهجه سورانی مواجه می شوید و خبری از کُرمانجی نیست. در واقع به عنوان یک مخاطبی که با فارسی آشنایی دارد تنها می توانید از مطالب بخش فارسی استفاده کنید. بیشتر کُرمانج ها چه در صحبت و چه در خواندن، گویش و نوشته های سورانی را متوجه نمی شوند و قادر به استفاده و درک الفبای و نوشته های سورانی نیستند و طبعا درصد کمی از کُردزبانان سایر مناطق می توانند از آن استفاده کنند. از طرفی برای بازدید کننده این گونه تداعی می شود که زبان کُردی همان سورانی با رسم الخط خاص خود است. گرچه موضوع اضافه نمودن نسخه کُرمانجی نیز به این دوستان پیشنهاد شده است لیکن آنها استدلالات خاص خود را از الفبای کُردی لاتین دارند و برنامه ای برای چنین امری ندارند (راجع به اینکه کدام الفبا برای زبان کُردی بهتر است در اینجا بحثی نداریم و در این زمینه شما را به مقالات و استدلالات علمی معتبر ارجاع می دهیم). در صورتی که اکنون بسیاری از گویشوران کُرمانجی در مناطق مختلف با این الفبا (کُردی لاتین) آشنایی دارند و علاوه بر کُرمانج ها بسیاری از سوران ها نیز با آن آشنایی دارند. بسیاری از مکتوبات به جای مانده کُردی چه کُرمانجی، چه سورانی، چه زازاکی و … اکنون با این الفبا بازنویسی شده اند و در اختیار تمام کُردزبانان قرار دارد.

مورد دیگر اینکه گاها می بینم در این رسانه از وضعیت، موسیقی، فرهنگ، تاریخ و … کُردهای مناطق مختلف مثل ارمنستان، آذربایجان، قزاقستان که بسیار دورتر از جغرافیای مناطق سوران نشین اند مطلب و خبر و تحلیل منتشر می شود حال آنکه هیچ خبری و مطلبی از مناطق کُرمانج نشین ایران از جمله خراسان ولو خبرهای فرهنگی، ورزشی، ادبی و مقالات علمی و تاریخی مثل رقابت های کشتی باچوخه، اخبار نشر کتب، پژوهش ها در رابطه با موسیقی و … منتشر نمی شود!

پیشنهاد ما به دوستانمان در این سایت این است که با توجه به بین المللی بودن و مخاطب زیاد این خبرگزاری همچنین با توجه به این که نام کُرد را به یدک می کشد یا نسخه کُرمانجی اضافه نموده یا لااقل برای استفاده کُرمانج هایی که در محدوده زبان عربی و فارسی زندگی می کنند و با الفبای فارسی-عربی آشنایی دارند مثل کُرمانج های ایران و شمال عراق و سوریه یک بخش کُرمانجی با همان الفبای سورانی اضافه نمایند (یعنی گویش کُرمانجی با الفبای سورانی که بعضا دراین سایت نیز مورد استفاده قرار می گیرد).

نمونه دیگر سایت رادیو کُردی تهران با آدرس kurdish.irib.ir !! است. اگر به آدرس سایت رادیو کُردی تهران دقت کنید از کلمه ی Kurdish استفاده شده است. در حالی که با رفتن به این آدرس محتوایی کاملا سورانی می بیند و کُرمانجی به عنوان یک منو در این سایت دیده می شود. گویی که کردی همان سورانی است و کرمانجی گویشی از آن !!!

واضح است که هیچ کُرمانجی چه در خراسان چه در آذربایجان غربی، چه در آذربایجان و ترکیه، چه در ارمنستان و سایر نقاط گویش سورانی را متوجه نمی شود و اصرار بر صرفا سورانی و طرد کُرمانجی از سوی این رسانه ها نتیجه ای جزء تضعیف زبان کُردی در برندارد. این در حالی است که به نظر بیشتر زبان شناسان زبان کُردی با گویش کُرمانجی نسبت به سایر گویش ها چه به لحاظ دستور زبانی و چه به لحاظ گفتار دارای انعطاف و ظرافت بیشتری است و کمترین تاثیر را از سایر زبان ها پذیرفته است.

… و اما چند پیشنهاد به دوستان کُرمانج

بسیاری از مسائل و مشکلات ذکر شده در بالا و از جمله در حاشیه قرار گرفتن گویش کُرمانجی در ایران ناشی از عدم تحرک و پویایی در زمینه های مختلف ادبیات و فرهنگ و موسیقی کُرمانجی نسبت به سورانی است. اگر بی طرفانه و به دور از تعصب قضاوت کنیم باید اذعان کنیم که در محدوده ی کشور ایران کُردهای سورانی، کلهری، فیلی و … در استان های کُردستان، کرمانشاه، ایلام و آذربایجان غربی و لرستان نسبت به کُرمانج ها در زمینه ی ادبیات و فرهنگ و فولکلور و موسیقی دارای مکتوبات بیشتری هستند و اکنون نیز در حوزه های مختلف کتاب، سینما، موسیقی، ادبیات  دارای شاعران و نویسندگان، موسیقی دانان و محققان و پژوهشگران برجسته ای می باشند. لیکن کُرمانج ها چه در خراسان و چه در شمال غرب ایران این اندازه پویا و فعال نیستند. به نظر می رسد همین عدم تحرک و پویایی باعث ایجاد چنین دیدی در آنها می شود که متاسفانه گاهی حتی نامی از کُرمانجی نمی برند. هرچند وضعیت خراسان از بسیاری جهات به مراتب بهتر از شمال غرب است و این دو قابل قیاس نیستند. بی شک گنج فرهنگ و فولکلور ، ادبیات ، موسیقی و ورزش در میان کُردهای شمال خراسان چه بسا غنی تر از خیلی از مناطق کُردنشین بوده و بی نظیر است و در بسیاری از موارد نیازی به دیگران نیست، به شرطی که تا دیر نشده به خود آئیم و آن را از معرض نابودی نجات دهیم.

اینکه ما دست روی دست بگذاریم و کاری انجام ندهیم و منتظر باشیم سایرین برای ما کاری انجام دهند انتظاری بیهوده است، امری که متاسفانه به آن عادت کرده ایم.  بخصوص که بین کُرمانجی و سورانی فاصله ی زیادی به لحاظ زبانی وجود دارد و این عدم درک زبانی باعث سایر مسائل نیز می شود که طبیعی به نظر می رسد. در زمینه ی حفظ و ثبت و ضبط فرهنگ عامه، در زمینه ی شعر و ادبیات و داستان نویسی، در زمینه پژوهش های تاریخی، در زمینه ی موسیقی و … در برخی نیاز به حفظ و انتقال داشته ها داریم و در برخی نیز نیاز به ارائه آثار جدید و شکوفایی و ایجاد سبک و سیاق جدید و مدرن داریم.

متاسفانه در بین کُرمانج ها نسبت به سوران ها آنچنان همبستگی در بحث فرهنگ و ادبیات وجود ندارد. عدم وجود همایش ها و انجمن های علمی و ادبی معتبر، وجود تنگ نظری ها و اختلافات بین برخی افراد فعال در زمینه ادبی و فرهنگی و نویسندگی، فاصله گرفتن از زبان مادری از جانب برخی از کُرمانج ها، کافی نبودن تالیف و نشر کتاب همچنین عدم وجود نشریه یا مجله مختص کُرمانجی و … را می توان از جمله دلایل عدم پیشرفت و شکوفایی فرهنگ و ادبیات کردی کُرمانجی در مناطق کُرمانج نشین کشور ایران دانست.

البته نباید از نظر دور داشت که کُردی کُرمانجی در سایر مناطق بسیار پیشرفته تر از سورانی است. هم اکنون رسانه های مختلف و صدها سایت معتبر، چند دانشگاه و چندین مجله و نشریه به زبان کُردی کُرمانجی در زمینه های مختلف خبری، فرهنگی، شعر، ادبیات، دین و مذهب، علمی و صنعتی و … فعالیت می کنند و هر روز در گوشه و کنار و در موسسات مختلف شاهد انتشار مجلات و کتب جدید با زبان و رسم الخط کُرمانجی هستیم.

امید به اینکه هر روز بهتر از دیروز بتوانیم در سایه احترام به حقوق یکدیگر در زمینه ی فرهنگ و ادبیات و زبان مادری مان کار کنیم و شاهد خبرهای شیرین و خوش در زمینه های مختلف از چاپ و نشر کتاب گرفته تا حفظ میراث معنوی و فرهنگی خود باشیم.

با سپاس

برات قوی اندام

چند نمونه سایت:

*** اگر به آدرس سایت رادیو کُردی تهران دقت کنید از کلمه ی Kurdish استفاده شده است. در حالی که با رفتن به این آدرس محتوایی کاملا سورانی می بیند و کرمانجی به عنوان یک منو در این سایت دیده می شود. گویی که کردی همان سورانی است و کرمانجی گویشی از آن !!!